TỪ VƯỜN RỪNG BẢN THỔ ĐẾN NGHỊ TRƯỜNG: ĐBQH NGUYỄN LÊ NGỌC LINH LÊN TIẾNG ĐỂ BẢO VỆ SINH KẾ CỦA BÀ CON VÙNG CAO

Chiều 12/8, tại phiên họp Quốc hội, Đại biểu Quốc hội Nguyễn Lê Ngọc Linh – Giám đốc HTX Bản Thổ, thành viên mạng lưới ALiSEA – đã đưa những vấn đề rất cụ thể từ thực tiễn sản xuất miền núi vào nghị trường, tập trung vào nguy cơ người nông dân vùng cao phải gánh thêm rủi ro khi một số điều kiện tiền kiểm trong lĩnh vực giống cây trồng, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật được cắt giảm.

Là người trực tiếp làm trong lĩnh vực Nông Lâm nghiệp, phát triển kinh tế tập thể thông qua Hợp tác xã (HTX) và gắn bó với các mô hình phục hồi hệ sinh thái, bảo tồn đa dạng sinh học tại vùng miền núi, Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh cơ bản đồng tình với chủ trương cải cách hành chính, cắt giảm các rào cản tiền kiểm để khơi thông nguồn lực cho doanh nghiệp và người dân.

Tuy nhiên, từ thực tế địa bàn vùng cao, chị đặt ra một vấn đề rất đáng lưu ý: khi chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, hệ thống hậu kiểm đã đủ gần, đủ mạnh để bảo vệ những người nông dân dễ bị tổn thương nhất hay chưa?

“Không thể để rủi ro dồn lên vai người nghèo”

Một trong những nội dung được Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh đặc biệt lưu ý là việc dự thảo đề xuất bãi bỏ một số quy định liên quan đến địa điểm giao dịch hợp pháp, tập huấn chuyên môn và truy xuất nguồn gốc đối với giống cây trồng, phân bón.

Theo Đại biểu, tại các vùng sâu, vùng xa, biên giới, nếu thiếu các cơ chế thay thế phù hợp, hoạt động bán lẻ có thể chuyển sang hình thức thương lái lưu động, tiếp cận trực tiếp các bản làng, nương rẫy.

Khi người dân mua phải giống kém chất lượng hoặc phân bón giả dẫn đến mất mùa, câu hỏi đặt ra là: một người dân không biết chữ, không thạo công nghệ sẽ truy xuất nguồn gốc và quy trách nhiệm đối với một thương lái vãng lai không có địa điểm cố định bằng cách nào?

Đây chính là khoảng trống mà Đại biểu cho rằng cần được nhìn nhận từ thực tế chứ không chỉ trên phương diện lý thuyết.

“Cải cách hành chính là chuyển rủi ro từ tiền kiểm sang hậu kiểm, nhưng cần tránh để rủi ro dồn lên vai người nghèo”, Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh nhấn mạnh.

Không chỉ kiểm soát vật tư, phải đầu tư cho “người bảo vệ” nông dân tại cơ sở

Từ vấn đề trên, các giải pháp được Đại biểu đưa ra không chỉ tập trung vào việc duy trì một số điều kiện quản lý, mà hướng tới xây dựng một hệ thống bảo vệ người nông dân ngay tại địa bàn.

Bên cạnh đề xuất duy trì cơ chế truy xuất nguồn gốc linh hoạt, quản lý thương lái lưu động thông qua cơ chế khai báo tại cấp xã, trách nhiệm liên đới của nhà phân phối và các điểm cung ứng vật tư nông nghiệp ủy thác công ích, một điểm đáng chú ý trong đề xuất của Đại biểu là đào tạo đội ngũ cán bộ, cán sự thôn, bản và lực lượng hỗ trợ sản xuất tại cơ sở.

Theo đó, nếu một số điều kiện chuyên môn đối với người bán lẻ được cắt giảm, Nhà nước cần đồng thời bố trí nguồn lực để nâng cao năng lực cho cán bộ khuyến nông cấp xã, cán sự thôn, bản, cộng tác viên nông nghiệp và những người trực tiếp hỗ trợ sản xuất tại địa phương, đặc biệt ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Đây không chỉ là đào tạo kiến thức khuyến nông thông thường. Lực lượng này cần có khả năng nhận biết vật tư nông nghiệp giả, kém chất lượng; hướng dẫn sử dụng giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật an toàn; tư vấn canh tác phù hợp với đất dốc; ghi nhận phản ánh, thiệt hại của người dân và phối hợp với cơ quan chức năng trong kiểm tra, hậu kiểm.

Đặc biệt, việc hình thành đội ngũ cán sự nông nghiệp ngay tại thôn, bản sẽ tạo ra một “lớp bảo vệ tại chỗ” cho người nông dân – những người gần dân, hiểu địa bàn, hiểu tập quán sản xuất và có thể đến trực tiếp từng hộ gia đình khi có vấn đề phát sinh.

Từ góc nhìn này, cải cách hành chính không chỉ là cắt giảm một thủ tục hay một điều kiện kinh doanh. Nếu tiền kiểm được giảm xuống thì năng lực hậu kiểm và năng lực của con người ở cơ sở phải được tăng lên tương ứng.

Bảo vệ sinh kế phải đi cùng bảo vệ đất, nước và nguồn gen

Một mối quan tâm khác trong phát biểu của Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh là tác động dài hạn của việc sử dụng vật tư nông nghiệp không đúng cách tại vùng miền núi.

Trên địa hình dốc, việc sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật thiếu hướng dẫn có thể làm gia tăng rửa trôi, xói mòn và suy thoái đất, đồng thời tạo nguy cơ ảnh hưởng đến nguồn nước sinh hoạt của cộng đồng.

Đại biểu cũng đề nghị doanh nghiệp khi đưa vật tư nông nghiệp vào vùng đồng bào dân tộc thiểu số cần nâng cao trách nhiệm hướng dẫn sử dụng, bao gồm biên dịch thông tin phù hợp với địa bàn, sử dụng tiếng dân tộc phổ biến và thiết kế các hướng dẫn trực quan bằng hình ảnh, giúp người dân dễ hiểu và dễ áp dụng.

Bên cạnh đó, Đại biểu đề xuất nghiên cứu các cơ chế hỗ trợ, bảo hiểm hoặc quỹ dự phòng đặc thù cho vùng khó khăn trong trường hợp người dân bị thiệt hại do vật tư giả, kém chất lượng nhưng không thể truy vết được người bán.

Các đề xuất này cho thấy một cách tiếp cận xuyên suốt: bảo vệ người nông dân không chỉ là bảo vệ một vụ mùa, mà còn là bảo vệ đất, nước, nguồn gen và sinh kế lâu dài của cộng đồng.

Từ tiếng nói của HTX đến tiếng nói của người nông dân

Điểm đáng chú ý trong phát biểu của Nguyễn Lê Ngọc Linh là những vấn đề tưởng như rất kỹ thuật – địa điểm kinh doanh, truy xuất nguồn gốc, tập huấn người bán, vật tư nông nghiệp – được nhìn từ vị trí của người trực tiếp sống và làm việc cùng nông dân.

Từ thực tế của một HTX ở vùng miền núi, tiếng nói ấy đưa ra một câu hỏi lớn hơn đối với quá trình cải cách:

Làm thế nào để giảm thủ tục cho doanh nghiệp và người dân, nhưng không giảm khả năng tự bảo vệ của những người yếu thế nhất?

Đó cũng là điểm mà tiếng nói từ cơ sở trở nên có giá trị đối với quá trình xây dựng chính sách: cải cách cần tạo thuận lợi cho thị trường, nhưng đồng thời phải tạo ra mạng lưới đủ gần người dân để nhận diện rủi ro, hỗ trợ sản xuất và bảo vệ sinh kế.

Với Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh, đây không chỉ là câu chuyện của một dự án Luật. Đó còn là câu chuyện về cách chính sách đi đến những bản làng xa xôi – nơi một quyết định về giống, phân bón hay thuốc bảo vệ thực vật có thể tác động trực tiếp đến cả một mùa vụ, một nguồn nước và sinh kế của một gia đình.

Từ HTX Bản Thổ đến nghị trường, tiếng nói ấy mang theo một điều rất cụ thể: cải cách phải đi cùng trách nhiệm, và hậu kiểm phải bắt đầu từ nơi gần người nông dân nhất.

-------------------

TOÀN VĂN PHÁT BIỂU CỦA ĐẠI BIỂU QUỐC HỘI NGUYỄN LÊ NGỌC LINH

Kính thưa Chủ tọa kỳ họp,

Kính thưa Quốc hội,

Tôi cơ bản nhất trí với nhiều nội dung của dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 10 luật có liên quan đến thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường, với mục tiêu thể chế hóa kịp thời các Nghị quyết của Đảng và thể hiện quyết tâm cải cách hành chính của Chính phủ.

Việc cắt giảm các rào cản tiền kiểm là cần thiết để khơi thông nguồn lực kinh tế, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp và người dân.

Tuy nhiên, với tư cách là đại biểu bám sát thực địa nông lâm nghiệp phục hồi hệ sinh thái và bảo tồn đa dạng sinh học, tôi nhận thấy đây là dự án Luật có tác động lớn đến các địa bàn vùng cao đặc thù và các đối tượng dễ bị tổn thương tại khu vực miền núi, biên giới. Chúng ta ủng hộ đơn giản hóa thủ tục, nhưng cần thận trọng để không đánh đổi an toàn sinh kế lâu dài của bà con, đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, cũng như sự bền vững của hệ sinh thái đất, nước, tư liệu sản xuất của người nông dân.

Trên cơ sở đó, tôi đề nghị cân nhắc quy định: bãi bỏ quy định về địa điểm giao dịch hợp pháp, điều kiện tập huấn chuyên môn và nghĩa vụ bảo đảm truy xuất nguồn gốc giống cây trồng, phân bón tại khoản 2 Điều 22, Điều 42 và điểm a khoản 2 Điều 51 của Luật Trồng trọt.

Trong Báo cáo số 9093, Bộ Nông nghiệp và Môi trường giải trình rằng việc bãi bỏ các điều kiện này nhằm thực hiện cắt giảm ngành nghề theo Luật Đầu tư, và việc quản lý sẽ được duy trì thông qua “nghĩa vụ” cung cấp chứng từ để truy xuất nguồn gốc, bồi thường thiệt hại được quy định tại khoản 2 Điều 35 và khoản 2 Điều 51 của Luật Trồng trọt.

Tôi cho rằng lập luận này mới dừng ở lý thuyết, khó khả thi trên thực tiễn miền núi.

Đối với khu vực biên giới, vùng sâu, vùng xa, việc bãi bỏ yêu cầu về địa điểm hợp pháp có thể khiến hoạt động bán lẻ dịch chuyển sang hình thức “bán hàng lưu động” trên những chiếc xe máy chạy sâu vào từng bản làng, nương rẫy, tiếp cận trực tiếp bà con, nông dân.

Một khi bà con, nông dân mua phải giống lép, phân bón giả dẫn đến suy giảm năng suất, thậm chí mất mùa, một người dân không biết chữ, không thạo công nghệ sẽ cung cấp chứng từ truy xuất nguồn gốc và quy trách nhiệm đối với một thương lái vãng lai không có địa điểm cố định bằng cách nào?

Đồng bào có thể phải chịu rủi ro về năng suất, mất mùa, chất lượng đầu ra mà không có công cụ pháp lý để quy trách nhiệm.

Đồng thời, việc bãi bỏ điều kiện bồi dưỡng chuyên môn của người bán lẻ phân bón và điều kiện dịch vụ bảo vệ thực vật có thể tạo khoảng trống về kỹ thuật. Không có người hướng dẫn chuyên môn, việc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật không đúng cách trên địa hình dốc có thể làm trầm trọng hơn tình trạng xói mòn, thoái hóa đất và đồng thời dư lượng thuốc bảo vệ thực vật có thể kéo dài tới 10 năm là nguy cơ rất cao tích tụ chất độc vào nguồn nước sinh hoạt dưới thung lũng.

Do đó, để hài hòa giữa mục tiêu cắt giảm thủ tục hành chính và bảo đảm an toàn sinh kế cho đồng bào vùng cao, tôi đề nghị:

MỘT LÀ, quy định “Trách nhiệm liên đới” của nhà phân phối, đại lý tổng cấp tỉnh.

Các doanh nghiệp sản xuất hoặc đại lý phân phối cấp 1 có pháp nhân trên địa bàn tỉnh cần có trách nhiệm liên đới về pháp lý đối với những thiệt hại mùa màng của người dân nếu cơ quan chức năng phát hiện vật tư nông nghiệp giả, kém chất lượng do thương lái di động lấy hàng từ hệ thống phân phối của họ bán ra.

Giải pháp này thúc đẩy doanh nghiệp chủ động quản lý, kiểm soát chặt chẽ mạng lưới phân phối.

Gắn nhóm khuyến nông cộng đồng thanh kiểm tra chéo cùng cơ quan quản lý, các bên liên quan, bởi họ gần nông dân, họ sẽ vì chính sự phát triển của người nông dân và khách hàng.

HAI LÀ, thiết lập “Điểm cung ứng ủy thác công ích” tại cấp xã vùng khó khăn.

Đề nghị giao Chính phủ hướng dẫn UBND cấp xã phối hợp với các hợp tác xã nông nghiệp địa phương xây dựng các “Điểm cung ứng vật tư nông nghiệp ủy thác công ích”, nhập giống và phân bón trực tiếp từ các tổng công ty uy tín để cung cấp cho đồng bào với đầy đủ hóa đơn, giảm thiểu nguy cơ bị lợi dụng bởi thương lái thiếu uy tín.

BA LÀ, thành lập “Quỹ bảo hiểm, quỹ dự phòng vật tư nông nghiệp đặc thù” cho vùng khó khăn (Vùng III).

Cải cách hành chính là chuyển rủi ro từ tiền kiểm sang hậu kiểm, nhưng cần tránh để rủi ro dồn lên vai người nghèo.

Tôi đề xuất nghiên cứu cơ chế trích lập một phần tiền ký quỹ, tiền cấp quyền của các dự án khoáng sản, thủy điện trên địa bàn tỉnh để lập “Quỹ bảo hiểm, quỹ dự phòng vật tư nông nghiệp đặc thù vùng đồng bào dân tộc thiểu số”.

Khi đồng bào ở các xã đặc biệt khó khăn bị mất mùa do sử dụng giống, phân bón giả mà thương lái bỏ trốn, không thể truy vết, Quỹ kịp thời hỗ trợ bồi thường để đồng bào ổn định cuộc sống; sau đó cơ quan nhà nước thực hiện quyền truy đòi đối với thủ phạm.

BỐN LÀ, quy định trách nhiệm biên dịch và trực quan hóa hướng dẫn sử dụng vật tư và kỹ thuật nông nghiệp của các doanh nghiệp sản xuất phân bón và thuốc bảo vệ thực vật.

Doanh nghiệp khi phân phối phân bón, thuốc bảo vệ thực vật vào vùng đồng bào dân tộc thiểu số cần biên dịch tóm tắt hướng dẫn sử dụng bằng tiếng phổ thông và tiếng dân tộc thiểu số phổ biến tại địa bàn, đồng thời thiết kế tờ rơi hướng dẫn kỹ thuật bón phân trên đất dốc bằng hình ảnh trực quan để đồng bào dễ hiểu, dễ áp dụng.

Đồng thời, đề nghị xem xét quy định bắt buộc đối với bao bì giống và phân bón lưu hành tại vùng miền núi:

Dán tem phủ cào chứa mã QR xác thực nguồn gốc ngoại tuyến, giúp bà con kiểm tra thông tin nhà sản xuất ngay cả khi không có kết nối mạng.
In trực tiếp lên bao bì các biểu đồ minh họa bằng hình ảnh, hướng dẫn phương pháp bón phân trên đất dốc nhằm hạn chế xói mòn và ngăn ngừa thoái hóa đất.

Kính thưa Quốc hội!

Nông nghiệp và môi trường là lĩnh vực có độ trễ về hậu quả rất lớn. Một sơ suất trong quản lý giống, phân bón hay hóa chất nông nghiệp hôm nay có thể dẫn đến hệ quả suy kiệt tài nguyên cho cả thế hệ mai sau.

Rất mong Quốc hội cân nhắc kỹ lưỡng các tác động đặc thù này trước khi quyết định thông qua dự án Luật.

Tôi xin hết ý kiến.